Basisschool De Wijzer en De Oude Kaasmakerij hebben hun erfgoedklas twee schooljaren na elkaar uitgevoerd. De traditionele workshop kaasmaken werd uitgediept met een STEM-activiteit rond het kweken (of voorkomen) van schimmels en bacteriën. Via een escapegame ontdekte de klas de werking en het machinepark van een oude kaasfabriek en de transformatie van vervallen pand naar gerestaureerd monument. Maar alleen als ze alles juist kunnen uitrekenen, ineen puzzelen en decoderen.
Na een curieuze-kaasweetjes-bad gingen de leerlingen als testpanel aan de slag om proefondervindelijk en vervolgens statistisch een selectie klaskazen te bepalen. Deze selectie kazen worden dan door de leerlingen aan de ouders en grootouders geserveerd, want de klas neemt voor het slotmoment de bijbehorende brasserie even over om er een hapje en een drankje op te dienen en iedereen te trakteren op een eigen uitgewerkt bezoek aan de oude kaasfabriek, waarbij ze laten zien wat ze gemaakt en geleerd hebben.
Verloop
Dag 1 - Escape game
Essentie: De leerlingen maken kennis met de opbouw en de functie van de oude kaasmakerij. Ze ontdekken stapsgewijs welke productiestappen plaatsvinden in het gebouw terwijl ze van ruimte naar ruimte gaan.
Door middel van cijfers en codes een soort zoektocht door het museum met interessante inhouden:
Gebruik maken van de weegschaal
Inschatten van maateenheden
Spreekwoorden
Achterhalen van de functie van een machine
Achterhalen van de verschillende ruimtes in de fabriek
Verschillende stappen in het proces van kaas maken overlopen (pekelen… )
Belang van erfgoed en bewaring
Dag 2 - Kaas maken
Essentie: De leerlingen maken zelf kaas en ondervinden zo het proces van kaas maken. De leerlingen gaan dieper in op schimmels en stellen een eigen onderzoek op.
Kaas maken
STEM activiteit rond schimmels
Dag 3 - Curieuze kaasweetjes
Essentie: De leerlingen weten hoe kaas gemaakt wordt. Ze focussen op het proces, op de geschiedenis en op de wereldkaart. De leerlingen maken kennis met verschillende soorten kazen en gebruiken hun zintuigen om de kazen te scoren.
- Inleiding: waarnemingsoefening van een kunstwerk
- Hoe maken we kaas? (serieëren van de verschillende stappen)
- Bestaat kaas al lang? (plaatsen op een tijdlijn)
- Waar maken we kaas? (verschillende kazen plaatsen op de wereldkaart)
- Verschillende soorten kaas? (zintuigen en statistiek: proeven van kaas)
- Slot: stellingenspel met extra kaasweetjes
Dag 4 - Voorbereiding slotmoment
Essentie: De leerlingen focussen op het ontvangen van de gasten en bereiden de ontvangst voor.
- Brainstorm (droomscenario) + keuzes maken
- Deelthema uitkiezen en uitwerken (bv. winkeltje, rondleiding uitwerken...)
- Meer info over leerlingen zélf laten participeren in de klas: www.burgerschapatschool.be
Dag 5 - De grootouders bedienen en rondleiden
Schimmels en tijd
In de Oude Kaasmakerij volgden de leerlingen een workshop kaas maken. Daarna moet die kaas nog rijpen. Afhankelijk van het soort kaas dat je maakt, zijn schimmels nodig. Bij bepaalde kazen worden met opzet schimmelsporen toegevoegd die het product een zachte of harde schimmelkorst geven en toevoegen aan de smaak. Of er worden schimmels in de kaas zelf gebracht, om binnen in de kaas een apart effect en smaak te krijgen, zoals de blauwe kazen.
Maar wat is er juist nodig om een schimmel te laten groeien? En wat kan je doen om de groei van schimmels te voorkomen? De leerlingen maken hypotheses, beproeven die met petri-schaaltjes en schimmelsporen die ook door kaasfabrikanten gebruikt worden en analyseren de resultaten.
De leerlingen testen met petrischaaltjes en schimmelsporen die een kaasfabrikant ook zou gebruiken wat er juist nodig is om de gewenste schimmels te laten groeien. En wat je kan doen om de groei van schimmels te voorkomen. De schimmels hebben wel tijd nodig om te groeien. Daarbij wordt de ontwikkeling op gezette tijdstippen bestudeerd door de leerlingen. Dit kan gebeuren tijdens de erfgoedklas, indien de organisatie bijvoorbeeld één halve dag per week is (elke week de evolutie nakijken). Anders kan de proefopstelling gemaakt worden in de Kaasmakerij, om dan in de weken daarop te laten ontwikkelen in de klas.
Benodigdheden:
- 40-tal petrischaaltjes (leerlingen werken per twee, minstens twee schaaltjes nodig per team).
- wattenstaafjes
- schimmelsporen
- optioneel: mondmaskers, handschoentjes
Uitvoering:
De begeleider legt uit dat schimmels ook een soort levende organismen zijn. Je kan er zaken aan toevoegen die de groei versnellen en bevorderen, of juist voorkomen. Of je kan zaken wegnemen waardoor de groei bevorderd wordt, of juist wordt tegengehouden. Maar wat? Vergelijk het bijvoorbeeld met een zaadje dat je wil doen groeien. Ga een leergesprek aan met de klas: welke suggesties zijn er? Denk bijvoorbeeld aan water: groeit een schimmel beter als die nat is of droog? Heeft een schimmel licht nodig of net niet? Helpt warmte met groeien? Of werkt koude beter? Stimuleert suiker? Vetten? Bemesting? Aarde?
Per team kiezen de leerlingen één tot drie variabelen die ze gecombineerd willen testen. Ze brengen met een wattenstaafje enkele lijntjes met schimmelsporen aan op de agar in het petrischaaltje. Dan voegen ze het product dat ze willen testen toe. En ze denken na hoe ze het schaaltje kunnen opstellen om ze bijvoorbeeld in licht of donker, warm of koud op te stellen. Ze kleven een sticker met hun namen en een datum op het schaaltje.
Op een werkblad volgen ze dan de evolutie van de schimmel gedurende vijf weken. De leerkracht / begeleider kan bepalen hoe uitgebreid dit opvolgen gebeurd naargelang de beschikbare tijd. Een beschrijving van wat ze zien? Meten? Een timelapse opstellen? Elke dag een foto nemen? Een tekening maken?
Er wordt ook een tweede opstelling gemaakt: schimmel is lang niet altijd goed voor de kaas. Als de verkeerde schimmels op de kaas kunnen groeien, betekent dat net dat deze slecht is geworden. Daarom worden heel wat kazen bijvoorbeeld 'gepekeld' in een zoutwaterbad. Of krijgen ze een beschermde coatinglaag (het niet-eetbare oranje korstje).
In een tweede proefronde denken de leerlingen na over wat ze zouden kunnen doen om de groei van een schimmel te voorkomen. Opnieuw worden schimmelsporen op de agar in het petrischaaltje aangebracht. De leerkracht maakt eveneens een schaaltje, om als controle te dienen. De leerlingen beslissen in duo welke ingreep ze testen. Zeep? Alcoholgel? Zout? Azijn? Onder water zetten? ...
De evolutie van deze schaaltjes wordt samen met de voorgaande opgevolgd.
Na vijf weken worden alle resultaten vergeleken en enkele vaststellingen gedaan: wat werkte wel? Wat werkte niet? Wat leek de groei het meest te versnellen? Waar is de schimmel effectief bestreden?
Leerplandoelen ZILL
Escape game
OWti7 | Ervaren, onderzoeken, vaststellen en uitdrukken waarom mensen sporen en verhalen uit hun leefwereld, die inzicht geven en herinneren aan een gedeeld verleden, bewaren • 4-12j Erfgoed in de omgeving opsporen en onderzoeken • 10-12j Inzien dat het de moeite waard is om materieel erfgoed en immaterieel erfgoed te bewaren voor later omwille van gevoelswaarde, zeldzaamheidswaarde, symbolische waarde, functionele waarde, historische waarde … |
OWte1 | Ervaren, onderzoeken en vaststellen hoe eenvoudige technische systemen gemaakt zijn van grondstoffen , ingrediënten, materialen en/of onderdelen • 7-12j Bij het hanteren en (de)monteren van technische systemen ontdekken uit welke materialen, grondstoffen of onderdelen ze gemaakt zijn - onderzoeken welke functie bepaalde onderdelen hebben • 7-12j Ervaren, onderzoeken en vaststellen hoe belangrijk juiste ingrediënten en de hoeveelheid ervan zijn voor het welslagen van een bereiding - ervaren en vaststellen hoe grondstoffen worden verwerkt tot materialen en/of producten |
OWte6 | In de toepassingsgebieden van techniek eenvoudige technische systemen, het technisch proces , hulpmiddelen en keuzes herkennen • 7-12j Ervaren, onderzoeken en vaststellen hoe eenzelfde technisch proces op verschillende manieren (ambachtelijk, geautomatiseerd, bandwerk, maatwerk …) kan doorlopen worden |
OWte7 | Verschillende energiebronnen herkennen. Weten waarom energie nodig is • 10-12j Vaststellen en uiten welke specifieke energiebronnen worden gebruikt bij het maken van bepaalde producten, het vervoeren van goederen, het aanbrengen van verbindingen, het communiceren … |
OWte9 | Vaststellen en uitdrukken dat technische systemen nuttig, duurzaam , gevaarlijk en/of schadelijk kunnen zijn voor zichzelf, anderen, natuur of milieu • 7-12j Ervaren en vaststellen hoe een oordeelkundig gebruik van technische systemen bijdraagt tot de efficiëntie, de duurzaamheid en de veiligheid ervan en hierover in interactie gaan |
OWna8 | Natuurlijke verschijnselen en gangbare materialen waarnemen, onderzoeken en herkennen in de omgeving • 10-12j Eigenschappen zoals kleur, vervormbaarheid, oplosbaarheid, samendrukbaarheid, textuur … van vaak voorkomende stoffen en materialen uit de omgeving vaststellen en erover in interactie gaan - illustreren hoe de eigenschappen van specifieke stoffen en materialen mee bepalend zijn voor het gebruik ervan |
SErv3 | Samenwerken met anderen en zo bijdragen aan het realiseren van een gemeenschappelijk doel • 5-12j Gericht samenwerken in duo of kleine groep - iets aan elkaar kunnen uitleggen - voorstellen formuleren om tot een gezamenlijk antwoord te komen bij vragen • 9-12j Zich samen verantwoordelijk voelen voor iets - gezamenlijke doelen bepalen en nastreven - groep vormen en blijven, ook bij eventuele strubbelingen - bij de samenwerking gedrag en taal op elkaar afstemmen |
TOsn1 | Een schriftelijke boodschap verwerken • Informatie herkennen en selecteren (in instructies, schema’s, tabellen en informatieve teksten uit tijdschriften en andere media) |
WDlw2 | Wiskundige kennis en vaardigheden efficiënt en met inzicht hanteren |
Kaas maken en STEM activiteit
OWte1 | Ervaren, onderzoeken en vaststellen hoe eenvoudige technische systemen gemaakt zijn van grondstoffen , ingrediënten, materialen en/of onderdelen • 7-12j Ervaren, onderzoeken en vaststellen hoe belangrijk juiste ingrediënten en de hoeveelheid ervan zijn voor het welslagen van een bereiding - ervaren en vaststellen hoe grondstoffen worden verwerkt tot materialen en/of producten |
OWna3 | Ervaren, onderzoeken, vaststellen en uitdrukken hoe mensen voor hun levensbehoeften sterk afhankelijk zijn van de natuur • 7-12j Onderzoeken en illustreren hoe de mens afhankelijk is van grondstoffen uit de natuur |
IVoc3 | Onderzoeksvragen formuleren, naar een antwoord zoeken en bevindingen formuleren • 2.5-7j Eenvoudige onderzoeken en ontwerpen, waarvoor het probleem, de materialen en methode al bepaald zijn door de leraar, uitvoeren - (al dan niet bewust) vanuit voorspellingen experimenteren en onderzoeken • 7-12j Onderzoekend leren : zich laten inpalmen door nieuwe dingen uit de omgeving - onderzoeksvragen stellen - een onderzoeksuitkomst voorspellen - een onderzoeksstrategie bedenken en uitvoeren - experimenteren en exploreren - onderzoeksresultaten en bevindingen bundelen - verslag uitbrengen en een conclusie formuleren, een antwoord op de onderzoeksvraag geven - over het onderzoek en de resultaten en bevindingen ervan met anderen communiceren - met de resultaten en bevindingen aan de slag gaan |
MZzo1 | Gericht en intens waarnemen met de zintuigen • Zien • Voelen • Ruiken |
WDmm2 | Inzicht verwerven in het meetproces • 6-12j De belangrijkste grootheden en maateenheden met betrekking tot lengte, oppervlakte, inhoud, volume, gewicht, tijdsduur en hoekgrootte kennen en gebruiken - ervaren, inzien en illustreren dat bij een meting nagegaan wordt hoeveel keer de maateenheid in de te meten grootheid gaat - de maateenheden en hun symbolen kennen, lezen en gebruiken - de onderlinge verhouding kennen - meetresultaten op verschillende manieren noteren • 6-12j Referentiematen kennen en gebruiken in betekenisvolle situaties |
Curieuze kaasweetjes
| OWti3 | Gebeurtenissen uit het eigen leven en uit de geschiedenis verkennen en in de tijd situeren • 10-12j Historische elementen uit hun omgeving en belangrijke historische figuren en gebeurtenissen waarmee ze kennis maken situeren in de juiste tijdsperiode aan de hand van een tijdband |
| OWru6 | Kaartbegrip, oriëntatie- en kaartvaardigheid ontwikkelen • Situeren op een kaart • Situeren op een kaart > 10-12j In een betekenisvolle situatie op de wereldkaart en de globe situeren:
|
| OWte1 | Ervaren, onderzoeken en vaststellen hoe eenvoudige technische systemen gemaakt zijn van grondstoffen , ingrediënten, materialen en/of onderdelen • 7-12j Ervaren, onderzoeken en vaststellen hoe belangrijk juiste ingrediënten en de hoeveelheid ervan zijn voor het welslagen van een bereiding - ervaren en vaststellen hoe grondstoffen worden verwerkt tot materialen en/of producten |
| OWna3 | Ervaren, onderzoeken, vaststellen en uitdrukken hoe mensen voor hun levensbehoeften sterk afhankelijk zijn van de natuur • 7-12j Onderzoeken en illustreren hoe de mens afhankelijk is van grondstoffen uit de natuur |
| MZzo1 | Gericht en intens waarnemen met de zintuigen • Zien • Proeven |